Investigo. Repositorio Institucional de la Universidade de Vigo
Publicación
Tesis doctoral (DoctoralThesis)
A comprehensive study on the chemical characterization and functional properties of bioactive compounds from Lamiaceae species and agrifood residues, Estudio integral sobre la caracterización química y las propiedades funcionales de compuestos bioactivos de especies de Lamiaceae y residuos agroalimentarios., Estudo completo sobre a caracterización química e as propiedades funcionais dos compostos bioactivos de especies de Lamiaceae e residuos agroalimentarios.
In the current global context of increasing environmental awareness and growing demand for sustainable practices, the recovery and valorization of natural bioactive compounds from botanical sources and agro-industrial by-products have emerged as crucial priorities for scientific research and industrial innovation. These compounds—phenolic acids, flavonoids, lignans, terpenoids, and other phytochemicals—are of significant interest due to their well-documented biological activities, including antioxidant, antimicrobial, anti-inflammatory, and antitumoral effects. Their integration into functional foods, nutraceuticals, and therapeutic agents holds considerable potential for improving public health and promoting sustainable food systems.
Among botanical sources, species from the Lamiaceae family stand out due to their long history of use in Mediterranean ethnopharmacology and their rich phytochemical composition. Aromatic and medicinal plants such as Thymus vulgaris, Origanum vulgare, Salvia officinalis, and Melissa officinalis are known to be abundant in essential oils (e.g., thymol, carvacrol, 1,8-cineole) and phenolic compounds (e.g., rosmarinic acid, apigenin, luteolin). Several studies have confirmed the potent antioxidant and antimicrobial properties of extracts derived from these species (Barros et al., 2011; Pereira et al., 2013). Furthermore, recent work has emphasized the importance of developing green extraction methodologies to enhance yield, selectivity, and environmental sustainability (Gouveia & Prieto, 2021).
Concurrently, the agri-food industry generates large volumes of plant-based residues—such as okara from soy beverage production, soybean hulls, almond skins, press cakes, and walnut oil processing by-products—that are often underutilized or discarded. These by-products are increasingly being recognized as valuable sources of functional ingredients, rich in dietary fiber, isoflavones (e.g., genistein and daidzein), phenolic acids, and lignans like glansreginin A. Besides their nutritional relevance, these residues exhibit promising bioactivities, including antioxidant and prebiotic effects. For example, Villalva et al. (2022) demonstrated their potential in modulating gut microbiota and mitigating oxidative stress, suggesting their utility in gut health-oriented functional food development.
However, the health benefits of these compounds cannot be solely inferred from their chemical composition. Their bioaccessibility (release during digestion) and bioavailability (absorption and utilization at the cellular level) are critical parameters that determine their physiological efficacy. The standardized INFOGEST in vitro digestion model (Brodkorb et al., 2019) is now widely used to simulate gastrointestinal conditions and evaluate the stability and release of bioactives. Additionally, Caco-2 cell monolayers serve as a well-established model for studying intestinal permeability and estimating compound transport across the intestinal epithelium (Villalva et al., 2022).
In parallel, the shift toward green extraction technologies—such as ultrasound-assisted extraction (UAE), microwave-assisted extraction (MAE), and supercritical fluid extraction (SFE)—has gained momentum. These methods offer environmentally friendly alternatives to conventional techniques by reducing solvent usage, minimizing thermal degradation, and improving extraction efficiency. When coupled with mathematical modeling approaches, such as Response Surface Methodology (RSM), these techniques allow precise optimization of critical parameters (e.g., time, temperature, solvent concentration), leading to improved yields and extract quality (Prieto et al., 2019; Santos et al., 2021).
Altogether, the intersection of plant science, analytical chemistry, food technology, and biotechnology provides a robust interdisciplinary framework for revalorizing both botanical matrices and agro-industrial residues. This holistic approach not only contributes to was, En un contexto de creciente conciencia ambiental y regulaciones más estrictas sobre sostenibilidad, la valorización de compuestos bioactivos naturales provenientes de fuentes botánicas y subproductos agroindustriales se ha consolidado como una prioridad estratégica tanto para la investigación científica como para el desarrollo de ingredientes funcionales. Estos compuestos incluyen ácidos fenólicos, flavonoides, lignanos, terpenoides y otros fitoquímicos, ampliamente reconocidos por sus propiedades antioxidantes, antimicrobianas, antiinflamatorias y antitumorales. Su aprovechamiento permite el diseño de alimentos funcionales, nutracéuticos y formulaciones terapéuticas innovadoras.
Dentro de este marco, las especies pertenecientes a la familia Lamiaceae han recibido especial atención por su potencial fitoquímico. Plantas como Thymus vulgaris, Origanum vulgare, Salvia officinalis y Melissa officinalis han sido utilizadas tradicionalmente en la fitoterapia mediterránea y son ricas en aceites esenciales (como timol, carvacrol, 1,8-cineol) y compuestos fenólicos (como ácido rosmarínico, apigenina, luteolina). Estudios realizados por Barros et al. (2011) y Pereira et al. (2013) destacan la fuerte actividad antioxidante y antimicrobiana de sus extractos. Paralelamente, investigaciones recientes han puesto énfasis en la necesidad de optimizar los procesos de extracción mediante tecnologías verdes que maximicen la eficiencia y minimicen el impacto ambiental (Gouveia y Prieto, 2021).
Al mismo tiempo, la industria agroalimentaria genera grandes cantidades de residuos vegetales, entre ellos okara (derivado de la producción de bebidas de soja), cáscaras de soja, pieles de almendra, tortas prensadas y subproductos del aceite de nuez. Tradicionalmente infrautilizados, estos materiales son hoy reconocidos como matrices ricas en fibra dietética, isoflavonas (genisteína, daidzeína), ácidos fenólicos y lignanos como la glansreginina A. Además de su valor nutricional, presentan propiedades funcionales prometedoras, como efectos prebióticos y capacidad antioxidante. Estudios recientes, como el de Villalva et al. (2022), han demostrado su efecto positivo en la modulación de la microbiota intestinal y su capacidad para reducir el daño oxidativo.
Sin embargo, la mera presencia de estos compuestos no garantiza sus beneficios para la salud. Factores como la bioaccesibilidad (liberación durante la digestión) y la biodisponibilidad (absorción celular) son fundamentales. En este sentido, el modelo de digestión in vitro INFOGEST (Brodkorb et al., 2019) se ha convertido en una herramienta clave para estudiar el comportamiento de los compuestos bioactivos en condiciones gastrointestinales simuladas. De forma complementaria, los modelos celulares con monocapas de células Caco-2 permiten estimar el transporte de compuestos a través del epitelio intestinal humano (Villalva et al., 2022).
Asimismo, la implementación de metodologías de extracción sostenibles —como la extracción asistida por ultrasonido (UAE), la extracción asistida por microondas (MAE) y la extracción con fluidos supercríticos (SFE)— ha demostrado ser eficaz para preservar compuestos termosensibles y mejorar los rendimientos de obtención. Cuando se combinan con herramientas de optimización matemática como la Metodología de Superficie de Respuesta (RSM), permiten ajustar con precisión variables como tiempo, temperatura y proporción de solventes, tal como mostraron Prieto et al. (2019) y Santos et al. (2021).
En este contexto, la intersección entre ciencia vegetal, química alimentaria y bioprocesos ofrece un marco interdisciplinario sólido para revalorizar matrices botánicas y subproductos agroindustriales., Nun contexto de crecente preocupación ambiental e normativas máis esixentes en materia de sustentabilidade, a recuperación e valorización de compostos bioactivos naturais procedentes de fontes vexetais e residuos agroindustriais constitúe unha prioridade estratéxica para a investigación científica e a industria alimentaria. Entre estes compostos destacan os ácidos fenólicos, flavonoides, lignanos, terpenoides e outros fitoquímicos con coñecidas propiedades antioxidantes, antimicrobianas, antiinflamatorias e antitumorais, o que os converte en candidatos ideais para o desenvolvemento de alimentos funcionais, nutracéuticos e produtos terapéuticos.
A familia Lamiaceae, que inclúe especies como Thymus vulgaris, Origanum vulgare, Salvia officinalis e Melissa officinalis, é recoñecida pola súa riqueza fitoquímica e uso tradicional na etnofarmacoloxía mediterránea. Estas plantas conteñen aceites esenciais (timol, carvacrol, 1,8-cineol) e compostos fenólicos (ácido rosmarínico, apixenina, luteolina), con alta capacidade bioactiva. Estudos de Barros et al. (2011) e Pereira et al. (2013) confirman a súa eficacia antioxidante e antimicrobiana. Gouveia e Prieto (2021) salientan a importancia de empregar tecnoloxías verdes para mellorar a extracción e a sustentabilidade.
A maiores, a industria agroalimentaria xera grandes volumes de subprodutos vexetais, como a okara (residuo da bebida de soia), peles de soia e améndoa, tortas de prensa e borras da extracción de aceite de noz. Estes materiais, tradicionalmente considerados residuos, teñen demostrado ser fontes valiosas de fibra dietética, isoflavonas, ácidos fenólicos e lignanos como a glansreginina A. Investigacións recentes, como a de Villalva et al. (2022), demostraron o seu potencial antioxidante e efecto prebiótico, especialmente na modulación da microbiota intestinal.
Porén, os beneficios para a saúde destes compostos dependen da súa bioaccesibilidade e biodispoñibilidade. O modelo estandarizado INFOGEST (Brodkorb et al., 2019) permite simular a dixestión gastrointestinal e avaliar a estabilidade dos compostos. De forma complementaria, os modelos con células Caco-2 permiten estudar a absorción a nivel intestinal (Villalva et al., 2022).
Finalmente, as técnicas de extracción sustentables como UAE, MAE e SFE, combinadas con modelos matemáticos como a Metodoloxía de Superficie de Resposta (RSM), permiten optimizar os procesos e preservar compostos termosensibles, como foi evidenciado por Prieto et al. (2019) e Santos et al. (2021).
A intersección entre ciencia de plantas, tecnoloxía de alimentos e procesos sostibles ofrece unha base sólida para a valorización circular de biomasa vexetal, contribuíndo á creación de sistemas alimentarios máis sostibles e innovadores, en consonancia co Pacto Verde Europeo e os obxectivos da bioeconomía., Fundação para a Ciência e a Tecnologia I Ref. UIDB/00690/2020, Fundação para a Ciência e a Tecnologia Ref. UIDP/00690/2020, Fondo Europeo de Desarrollo Regional | Ref. POCI-01-0247-FEDER-046112
Proyecto:
EU / H2020 888003